Gisteren was het 66 jaar geleden dat de Amerikanen de akkers van Margraten uitkozen als begraafplaats voor hun doden. Holland Doc zond een documentaire uit van Albert Elings en Eugenie Jansen.

Tachtigers zijn het nu. De jongens, meisjes, mannen en vrouwen die betrokken waren bij het begraven van de oorspronkelijk 18.764 doden op de militaire begraafplaats Margraten.
In de film zien en horen we Limburgers, Amerikaanse militairen en een neger.
Een neger?
Ja, een neger.
De bejaarde Limburgers die aan het woord komen noemen de zwarte soldaten ‘negers’. Niet uit racistische motieven, maar omdat zij er geen ander woord voor hadden destijds. En omdat ze zo intens zwart waren.
De zwarte Amerikaan mocht wel dienst nemen in het leger, maar hij mocht niet vechten. ‘Geef nooit een wapen aan een bevolkingsgroep die je zo lang onderdrukt hebt, je weet nooit op wie zij het wapen gaan richten‘, was de filosofie. Dus mochten de negers de omgekomen blanke soldaten begraven.
De oude zwarte Amerikaan die in de film aan het woord komt vertelt, zonder boosheid of rancune. Het was een gegeven. Hij mijmert, wellicht tot zijn eigen verbazing, dat hij ‘nooit, niet één zwarte soldaat begraven heeft’. En de man is oprecht wanneer hij zegt dat hij eigenlijk vindt dat er ook zwarten begraven hadden moeten worden.

Niet aflatende rijen vrachtauto’s die de doden aanleverden.
Op iedere vrachtauto de ‘hele’ lijken, aan iedere vrachtauto een aanhanger met niet te identificeren ‘onderdelen’ van lijken.
‘Als brandhout werden de lijken aangevoerd’.

66 Jaar leven met een gruwelijke, bizarre herinnering. ver weggestopt in de krochten van je grijze cellen.
‘Je vergeet dingen wel, maar het verlaat je lichaam nooit’, zegt iemand met gebroken stem.

Bijna alle mensen die aan het woord komen ‘breken’ op enig moment.
Oude mensen huilen niet zoals jonge mensen.
Zij huilen vaak alleen nog via de blik in hun ogen. En een enkele traan die glinstert in een ooghoek.
Even een onverwachte pauze midden in een zin.

En terwijl de aftiteling over het scherm rolt moet ik denken aan al die oude mensen die geteisterd door herinneringen, ook vannacht de slaap niet zullen kunnen vatten.